Wortel schieten

Een mooi interview met Paul van der Velde, mijn gewaardeerde co-samensteller van het Bronnenboek Boeddhisme, naar aanleiding van de Maand van de Spiritualiteit. ‘Wortel schieten’ is het thema, en Paul vertelt hier op nuchtere wijze over zijn ervaring met de hindoeïstische en boeddhistische culturen van het Oosten, en hoe belangrijk het juist daar is om bij je ‘roots’ te blijven. “Om serieus genomen te worden als hindoe, moest ik katholiek zijn.” Boeiend!

Voorbij de tegelteksten

Ben je een boeddhist als je een Boeddha-beeldje in huis hebt? Die vraag stelde nrc.next zich onlangs met gefronste wenkbrauwen. Volgens de Boeddhistische Omroep Stichting luidt het antwoord ‘ja’, maar die publieke zender heeft daar uiteraard alle belang bij: om haar zendtijd veilig te stellen komt het goed uit om zo te goochelen met cijfers dat het lijkt alsof het boeddhisme de tweede religie van Nederland is. Maar als dat zo is zijn de Intratuin en de Xenos de belangrijkste evangelisten van deze oosterse religie, want de drie miljoen ‘boeddhisten’ die ons land rijk is zullen toch echt vooral om decoratieve redenen voor zo’n vrolijk lachende dikkerd in tuin of huiskamer hebben gekozen. Boeddhisme in Nederland; dat is helaas vooral versiering en tegeltjeswijsheid. Het kan gelukkig ook anders: het Bronnenboek Boeddhisme, dat officieel vanaf vandaag verkrijgbaar is, poogt wat dieper in het boeddhisme door te dringen.

De ontkerstening van de middeleeuwen

Middeleeuwse marktkooplui communiceerden met mobiele telefoons — wist je dat? Echt waar, ik heb het zelf gezien, afgelopen weekend op het Gebroeders van Limburg-festival in Nijmegen. Van iemand die zich ook in middeleeuwse kledij had gestoken, hoorde ik dat hij van de organisatoren zijn bril niet mocht dragen, omdat dat niet ‘authentiek’ was. Maar ik zag tussen de middeleeuwse kraampjes rond de Stevenskerk wel een marktkoopman bellen met z’n gsm’etje. Dus ik neem aan dat dat wél authentiek middeleeuws is…

De revolte der sleepdragers

De Filosofie Scheurkalender vertelt vandaag een anekdote over de aloude spanning tussen filosofie en theologie:

Toen men Immanuel Kant eens vroeg of hij nog geloofde dat de filosofie de dienstmaagd van de theologie was, antwoordde hij: ‘Het hangt ervan af of ze met de fakkel voorop loopt, of mevrouws sleep draagt.’

Je kunt hierin lezen dat de filosofie sinds de Verlichting de leidende rol van de theologie heeft overgenomen, maar feitelijk is dat niet wat Kant hier zegt. De filosofie loopt weliswaar met de fakkel voorop, maar is daarmee nog steeds dienstbaar aan de theologie. Overigens was die zienswijze van Kant allerminst revolutionair, want de filosofie is, zeker sinds de scholastiek, altijd de fakkeldraagster van de theologie geweest. Sleepdraagsters had de theologie al genoeg — dat waren de theologen. Waren, want onder het bedienend personeel van de theologie ontstond inderdaad een revolte, een regelrechte staking: niet de fakkeldraagsters gooiden echter het bijltje erbij neer, zoals het citaat van Kant doet vermoeden, maar de sleepdraagsters. Hun starre werkweigering heeft de laatste decennia groteske vormen aangenomen. Er is zelfs een naam bedacht voor deze grote theologenstaking: religiewetenschap.

Radio-interview

Vandaag wordt op de regionale radiozender van Amersfoort, bij Radio KiK, een uitgebreid interview uitgezonden met ondergetekende. Het was een leuk gesprek over mijn boek Het mysterie en enkele thema’s die daarin aan de orde komen. En ik mocht ook nog zelf muziek meenemen.

Niet getreurd als je niet tot de lucky few behoort die in Amersfoort of omgeving wonen. Je kunt het interview vier weken lang beluisteren en downloaden via de website van Radio KiK,  onder ‘uitzendingen’ (en dan dus de uitzending van 2 augustus kiezen).

Een kleine theologie van het wandelen

Normaal gesproken is de binnenstad van Nijmegen op de vroege zondagochtend vrijwel uitgestorven. Vanochtend was er volop bedrijvigheid toen ik naar de vroege Mis ging. Podia werden opgebouwd, bierfusten aangesloten. Groepjes buitenlanders met zware rugtassen en stevige wandelschoenen stroomden uit de bussen, op zoek naar hun hotel. Nooit is deze stad zo rusteloos als op de vooravond van de Vierdaagse.

Tien bezwaren tegen de interreligie

Nederland is weer een kerkgenootschap rijker. En wat voor één. Gediplomeerd ‘interfaith minister‘ Joan Elkerbout uit Sint-Oedenrode sticht een kerk voor alle godsdiensten. Witte heksen, christenen, boeddhisten, new agers, humanisten en moslims, iedereen is welkom. Dat klinkt heel mooi. Maar dat is het niet. Het is je reinste waanzin, deze ‘interreligie’. En ik zal je tien goede redenen geven waarom.

Een kleine theologie van het festival

De geur van vertrapt gras, verschraald bier en de chemische en organische inhoud van Dixietoiletten. Flarden van bastonen die door de grond, via de grassprieten, je lijf binnendringen. Een vette hap, doodgeslagen bier uit plastic bekers. Heerlijk vind ik het. Het festivalseizoen is weer begonnen, en ik kom zelf net terug van een sympathiek klein festival in Nijmegen, de Music Meeting. Ik moest denken aan dat onderzoek laatst, waaruit bleek dat de meerderheid Nederlanders de betekenis van Pinksteren niet kent, maar het feest associeert met Pinkpop. Ik snap de ophef niet zo goed. Dergelijke festivals hebben toch ook gewoon alles met Pinksteren te maken?

Bijbelse buikspreekpoppen

Natuurlijk is het een hetze. Natuurlijk brengt de krant het zonder enige context naar buiten, met als enige doel het beschadigen van de persoon in kwestie. Medium Gabriela Gaastra krijgt er fors van langs in dagblad Trouw vandaag. Zij zou Karst T., de woeste aanjager van het Apeldoorn-drama, “bejubelen”, aldus de krant. Natuurlijk is die woordkeuze onjuist. Zij bejubelde Karst T. niet door zijn daad op psychisch-energetisch niveau te prijzen. Iets meer gevoel voor context en nuance maakt duidelijk dat de uitspraken van Gaastra niet zo erg zijn als wordt verondersteld — maar juist vele malen erger.

Hier kun je lezen wat Gaastra nou precies gezegd heeft. Echt schokkend is het allemaal niet, als je het mij vraagt. De aanslag was “een kwalijke daad”, maar Karst T. heeft desalniettemin “vanuit het spirituele ook een bijdrage geleverd aan het ontwaken van het Christusbewustzijn van het Nederlandse volk en van het Koningshuis”. Als je de esoterische kul even wegdenkt is dat op zich een vrij oncontroversieel gezichtspunt; uit slechte dingen kunnen goede dingen voortkomen, dat weten we allemaal. Rampen, aanslagen en andere grootschalige drama’s brengen veel ellende met zich mee, maar ze inspireren mensen ook tot eensgezindheid, verbroedering, compassie, enzovoort.

Natuurlijk is het vervolgens krankjorum om te redeneren: “Het is maar goed dat die ramp heeft plaatsgevonden, want daardoor is verbroedering en compassie ontstaan.” Een geestelijk gezondere positie lijkt mij: “Het is maar goed dat de mensen met eensgezindheid en compassie hebben gereageerd op die vreselijke ramp, al had die beter nooit plaats kunnen vinden.”

De reactie van Gaastra zweemt naar die eerste variant, die ik krankjorum heb genoemd. Maar goed, dat zou ook nog niet zo erg zijn, als het louter een kwestie van ongelukkige woordkeuze was. Maar dat is nu net het punt, en dan kunnen wij toch niet meer om de esoterische kul heen: Gaastra beweert deze uitspraken niet zelf te doen, nee, zij beweert dat dit de woorden van Maria Magdalena, Jezus en Maria zijn. 

De twee Maria’s en de Jezus van Gaastra hebben hun tijd in de hemel overigens goed besteed met wichelroedelopen en het lezen van boeken van Rudolf Steiner. Ze beheersen daarom vlekkeloos het esoterische jargon van de antroposofie, nemen moeiteloos en zonder verdere toelichting termen als ‘Christusbewustzijn’, ‘Hogere Zelf’ en ‘Leylijnen’ in de mond, en lijken in de verste verte niet op de gelijknamige personen zoals we die in de Bijbel leren kennen. Het zijn gnostische gedrochten geworden, de buikspreekpoppen van de kwakzalver Gabriela Gaastra zelf.

De werkelijke vraag is volgens mij niet of de zorgverzekeraars deze onzin moeten vergoeden, maar waarom wij ons met z’n allen zo bij de neus laten nemen door dergelijke types. Het probleem is dat wij het verschil niet meer kennen tussen doorleefde religiositeit en flinterdunne New Age-spiritualiteit, tussen de evenwichtigheid van de traditie en de labiliteit van dit soort geestelijke verdwazing, tussen religie en eigengereide gnostische waanvoorstellingen.

Veel mensen zullen zeggen: de één gelooft dit, de ander gelooft dat, allemaal best, als je er anderen maar niet mee lastig valt. Maar door er zo over te denken open je juist de deur voor dit soort onfrisse figuren. De ene geestelijke opvatting is in die visie namelijk net zo veel of weinig waard als de andere. We verliezen als we zo denken ons kritisch onderscheidingsvermogen. Als het gaat om ‘kleinere’ gedachten (dus gewoon de dingen die je dagelijks denkt en doet), weet iedereen dat er verschil bestaat tussen juiste en onjuiste gedachten, goede en slechte gedachten, gezonde en ongezonde gedachten, productieve en onproductieve gedachten, enzovoort. Waarom zouden dergelijke onderscheidingen bij ‘grotere’ gedachten — bij wereldbeschouwingen, mensvisies, levenshoudingen, enzovoort — plots niet meer bestaan?

Een absoluut wezenlijk onderscheid op dit niveau is de vraag naar de houding ten aanzien van de waarheid. Misschien is dit wel de eerste vraag die je je stellen moet bij het beoordelen van een levensbeschouwing: is die gnostisch of agnostisch van aard? Dat wil zeggen: wordt (kennis van) de waarheid behandeld als een exclusief bezit, als iets dat onbemiddeld en volledig toegankelijk is als je maar tot de juiste groep ingewijden behoort? Of is de waarheid iets dat ons wezenlijk ontsnapt, iets dat we weliswaar kunnen kennen en ook moeten proberen te kennen, maar dat wij in elk geval tijdens ons sterfelijke leven nooit geheel kunnen bezitten? In het eerste geval heb je van doen met een gnostische benadering, in het tweede geval met een agnostische.

De eerste is de leer van de demonische hoogmoed, de tweede van de menselijke deemoed. En die scheidslijn loopt dwars door de wereldbeschouwingen heen — zo heb je gnostisch atheïsme en agnostisch atheïsme, gnostisch christendom en agnostisch christendom. De scheidslijn loopt ook dwars door mensen heen.  Als we eerlijk zijn zullen we allemaal gnostische en agnostische trekjes in onszelf herkennen. Wij zijn gnostici waar wij menen dat wij precies begrijpen hoe de wereld in elkaar steekt, en agnostici waar wij het ook niet helemaal snappen.

En dan ben ik terug bij het Koninginnedagdrama in Apeldoorn… Snap jij er iets van? Ik niet. Ik heb er niet veel over gepraat, moet ik bekennen. Hier op mijn weblog heb ik er over gezwegen, maar ook met mijn directe naasten heb ik er maar amper over gesproken. Want ik blijf met de knagende gevoel zitten dat iedere poging het te verklaren op niets uitloopt. Woorden schieten tekort, zeggen we dan, maar we bedoelen: wij schieten tekort, wijzelf, wijzelf schieten voortdurend tekort. Die hele gedachte wuift de gnosticus stelselmatig weg. De gnosticus weet precies hoe de vork in de steel zit. De ene gnosticus kan jou feilloos uitleggen hoe het allemaal met de sociaal-economische situatie van Karst T. te maken heeft, de andere gnosticus kan de psyche van die man precies uittekenen, en weer een andere gnosticus weet je uit te leggen dat het een collectief inwijdingsritueel is om op een hoger niveau in onze geestelijke evolutie te komen. Precies daarom zijn de woorden van Gabriela Gaastra zo verschrikkelijk, zo onuitstaanbaar arrogant. Ieder fatsoenlijk mens is met stomheid geslagen, en zij kwettert door die ongemakkelijke stilte heen met haar bijbelse buikspreekpoppen. En met haar vele anderen, op vele andere manieren. Het is je reinste bedrog en zelfbedrog. Op z’n best kunnen wij de juiste woorden leren zwijgen.

Natuurlijk is het een hetze. Natuurlijk brengt de krant het zonder enige context naar buiten, met als enige doel het beschadigen van de persoon in kwestie. Medium Gabriela Gaastra krijgt er fors van langs in dagblad Trouw vandaag. Zij zou Karst T., de woeste aanjager van het Apeldoorn-drama, “bejubelen”, aldus de krant. Natuurlijk is die woordkeuze onjuist. Zij bejubelde Karst T. niet door zijn daad op psychisch-energetisch niveau te prijzen. Iets meer gevoel voor context en nuance maakt duidelijk dat de uitspraken van Gaastra niet zo erg zijn als wordt verondersteld — maar juist vele malen erger.

Het complot tegen complotten

Tijdens een zonnige en eentonige treinreis — een dankbare kweekvijver voor dat soort dingen — schoot mij gisteren een idee voor een chestertoniaanse roman te binnen. Dat gebeurt me wel vaker, en meestal ontbreekt het me aan zin en tijd om het idee uit te werken. Bovendien: deze chestertoniaanse roman die ik voor mij zag bevatte geen nihilistisch, plotloos geneuzel en gezanik, dus enige kans op een lezerspubliek in het Nederlandse taalgebied lijkt me bij voorbaat uitgesloten. Dus ik kan mijn idee best verklappen. Ook heel chestertoniaans, trouwens: Orthodoxy van G.K. Chesterton begon immers ook met het verklappen van een onvolgroeid romanidee.