Het vijfde hoofdstuk (in zes stukken vertaald: 1, 2, 3, 4, 5, 6) van De eeuwige mens kun je als een lofzang op de heidense mythologieën lezen: G.K. Chesterton beschrijft daar de innerlijke logica en grootsheid van het heidendom. In het zesde hoofdstuk, waarvan hieronder de eerste alinea’s zijn vertaald, beschrijft hij de keerzijde van de medaille: hoe het heidendom degenereerde tot iets minderwaardigs, ja zelfs iets satanisch…
Snipper #21: Beschaving en bijgeloof
Snipper #20: Een heidense Christus?
Nog altijd zijn er opgewonden atheïsten en neo-paganen die hele internetpagina’s vullen met uitgebreide beschouwingen over de ‘heidense wortels’ van het christendom. Een wirwar van plaatjes en feitjes moet dan aantonen dat het christelijke verhaal niet origineel is, dat er tal van heidense goden bestonden, die ook uit een maagd geboren waren, zieken genazen, uit de dood waren opgestaan, enzovoort. Mithras, Dionysus, Adonis, Osiris — allemaal proto-Jezussen, dus het christendom brengt eigenlijk niets nieuws, zo is de triomfantelijke suggestie. Maar wat zegt het nou werkelijk? Is een regenboog minder bijzonder en betoverend, omdat de afzonderlijke kleuren ervan elders in de natuur ook te vinden zijn? Kun je het genie van Rembrandt ontkennen door erop te wijzen dat schilders voor hem ook verf gebruikten? Natuurlijk niet. Ook in de tijd van G.K. Chesterton klonk dit onnozele riedeltje over de ‘heidense Christussen’ al volop, en in dit prachtige slot van het vijfde hoofdstuk van De eeuwige mens (volgend op dit fragment) veegt hij er de vloer mee aan. De mensen die spreken over een heidense Christus, aldus Chesterton, hebben niet alleen het christendom verkeerd begrepen, maar vooral ook het heidendom.
Snipper #19: Rede en verbeelding
Christendom en heidendom — wat ze gemeen hebben, is volgens G.K. Chesterton een diep-menselijk instinct voor verbeelding. Maar al in het vorige fragment begonnen zich de contouren van een verschil af te tekenen, dat hij hier verder expliciteert. Ik vind dit persoonlijk een van de mooiste fragmenten uit het vijfde hoofdstuk van De eeuwige mens, door de fraaie frasen en ronkende stellingen die ook in het huidige debat over de redelijkheid van religie gehoord mogen worden.
Snipper #17: De architectuur van luchtkastelen
Onlangs ontstond op dit weblog een stevige en boeiende discussie over de verhouding tussen de christelijke en de oude heidense religie. Ook G.K. Chesterton schrijft daar veel over in zijn Eeuwige mens. In de onderstaande passage (het vervolg op dit fragment) gaat hij dieper in op de grondtrekken van de heidense mythologieën. Deze zijn te waarderen als artistieke prestatie, stelt hij — maar misschien zijn we wel geneigd ze daarom al te ernstig te nemen…
De ontkerstening van de middeleeuwen
Middeleeuwse marktkooplui communiceerden met mobiele telefoons — wist je dat? Echt waar, ik heb het zelf gezien, afgelopen weekend op het Gebroeders van Limburg-festival in Nijmegen. Van iemand die zich ook in middeleeuwse kledij had gestoken, hoorde ik dat hij van de organisatoren zijn bril niet mocht dragen, omdat dat niet ‘authentiek’ was. Maar ik zag tussen de middeleeuwse kraampjes rond de Stevenskerk wel een marktkoopman bellen met z’n gsm’etje. Dus ik neem aan dat dat wél authentiek middeleeuws is…
Snipper #16: De kracht der verbeelding
Na het opwarmertje van gisteren kreeg ik de smaak te pakken voor het vertalen van het vijfde hoofdstuk van De eeuwige mens. Het hiernavolgende, wat langere fragment kun je goed als het hart van dit deel, zo niet van het hele boek zien. Chesterton bekritiseert hier de objectieve, wetenschappelijke manier van spreken over religie, kunst en mythologie, die in zijn tijd sterk opkwam en ook in onze tijd nog gemeengoed is. Alle psychologische, antropologische en historische categorieën doen de fantasierijke werkelijkheid geweld aan. De mythen van de mens laten zich slechts van binnenuit en met kinderlijke verbeelding begrijpen…
Snipper #13: Job, Hektor en Brahma
Het onderstaande fragment vormt het slot van het vierde hoofdstuk van het eerste deel van Chestertons Eeuwige mens (het gehele hoofdstuk is nu via deze link te lezen, snippers 7 t/m 13). Chesterton zinspeelt hier op het ontstaan van het christendom, waarin de onrustige universaliteit van het jodendom en de heroïsche localiteit van het heidendom samenkomen.
Snipper #12: De jaloerse God
Je hoort het critici nog steeds vaak sneren: de God van het Oude Testament is een inhalige en oorlogszuchtige stamgod. Dat is inderdaad zo, zegt G.K. Chesterton in de onderstaande passage (het vervolg van dit fragment). Maar we moeten het joodse volk juist op onze blote knietjes bedanken voor die jaloerse God…
Snipper #11: De monotheïstische monosyllabe
Ergens aan de horizon van het polytheïsme, zo beweert G.K. Chesterton, schuilt steeds een onuitgesproken monotheïstische grond. In dit fragment, direct volgend op deze snipper, ontwaart hij het onuitgesproken vermoeden van één God zelfs bij voorchristelijke denkers als Socrates en Vergilius.
