Beschavingsmoord per bluetooth

Een zekere meneer Khan van de Technische Universiteit Eindhoven heeft iets bedacht: een systeem waarmee ouders hun kinderen makkelijk kunnen volgen, en echtelieden elkaar. Het mechanisme klinkt weinig revolutionair — gewoon een computer met bluetooth en een zendertje — maar blijkbaar is het toch vernieuwend genoeg om op te promoveren. Wat mij betreft verdient deze meneer Khan een eredoctoraat in de idioterie. Zijn volgsysteem is, om met chaosprofeet Ian Malcolm te spreken, “the worst idea in a long, sad history of bad ideas”.

En dan niet eens in de eerste plaats omdat de applicatie van Khan, zoals het AD smalend opmerkte, ‘een gezinsversie van Big Brother’ is. Je kunt daar immers tegenin brengen dat mensen nog altijd vrijwillig voor dit systeem kiezen, dat het hier niet gaat om een orwelliaanse superoverheid die alles controleert — wij hebben in dit land niet eens een overheid nodig om de burgers te wantrouwen, dat kunnen wij prima zelf. Dat blijkt al wel uit het feit dat het testpubliek van het systeem enthousiast reageerde. Ik citeer uit de berichtgeving:

Volwassenen en kinderen die met het systeem hebben geëxperimenteerd vinden niet dat ze daarmee te veel controle op anderen uitoefenen. Ze vinden het integendeel efficiënt en geruststellend.

Ik op mijn beurt vind het niet geruststellend dat de testgroep het geruststellend vindt. Want welk mensbeeld, welk wereldbeeld schuilt er achter deze constatering? Een mens- en wereldbeeld dat gebaseerd is op wantrouwen, op angst, op een morbide beheersingsdrang.

Natuurlijk, ik heb ook kinderen, en ik weet uit ervaring hoe diep de angst dat hen iets overkomt ingebakken zit in de mens. Maar iedere weldenkende ouder weet dat je die angst toch moet leren overstijgen, dat je je angst alleen maar voedt door op je computerscherm in de gaten te houden of je kind al gearriveerd is op school. Het programmaatje van meneer Khan is slechts een instrument van schijnzekerheid, een vehikel voor dwangneuroses.

Maar zoals ik al zei vind ik deze duistere orwelliaanse kant van het systeem niet eens het ergste punt. Ik krijg het vooral koud van alles wat klakkeloos als voordeel wordt gepresenteerd. Om op de hierboven geciteerde passage terug te komen: ik vind het niet alleen verontrustend dat de testgroep het systeem geruststellend vond, ik vind het zeker zo verontrustend dat de testgroep het systeem ook efficiënt noemde. Dat wordt verderop in het stukje op Nu.nl toegelicht:

Volgens Khan en de twintig ouderparen met wie hij experimenteerde maakt dat (de applicatie waarbij ouders precies kunnen zien wat hun kinderen in de klas doen, AdW) gesprekken met de kinderen ’s avonds thuis eenvoudiger. ”Ze kunnen bijvoorbeeld vragen hoe het ging met de rekentoets of waarom het kind in de pauze niet buiten ging spelen.”

Als het over privacy gaat, komen al snel de Big Brother-associaties ter tafel die ik hierboven ook aanstipte. Maar in deze passage zie je dat er dat er ook iets veel subtielers op het spel staat. Privacy is niet alleen datgene wat je liever voor jezelf houdt, het is ook de ruimte die je hebt om met anderen te delen wat je delen wilt, op jouw wijze, op jouw tempo. In deze ‘efficiënte’ constructie wordt die ruimte op gruwelijke wijze ingeperkt. Moeder hoeft niet meer te vragen: “En, wat heb je vandaag gedaan op school?”, waarna jij als kind kunt vertellen of verzwijgen dat je een rekentoets had die goed ging of juist minder goed, vertellen of verzwijgen dat je in de pauze niet buiten hebt gespeeld. Moeder weet het allemaal al, ze hoeft geen open, uitnodigende vraag meer te stellen; nee, ze kan alleen nog maar een gesloten, gerichte, haast beschuldigende vraag stellen: hoe ging je rekentoets, waarom speelde je niet buiten in de pauze?

Het lijkt kortom een sociale applicatie die Khan gemaakt heeft, maar in feite is het juist een vreselijk asociale applicatie. Samenleven, in zijn meest compacte en cruciale vorm samenleven in een gezin, veronderstelt een betrokkenheid op elkaar, een interesse in wat de ander doet en beweegt, maar tevens een gepaste afstand, een principiële eerbied voor de eigenheid en ruimte die een persoon nodig heeft. Onder het mom van efficiëntie — dat afgrijselijke mantra van onze dolgedraaide maatschappij — helpt deze applicatie het authentieke samenleven nog verder naar de haaien. Nog één citaat om dat te illustreren:

Khan ontwikkelde ook een applicatie die gekoppeld is aan een Outlook-agenda, zodat ook zichtbaar wordt wat iemand op een bepaald moment op een bepaalde plek doet. Zelfs is te volgen of een deelnemer de computermuis beweegt.
”Zodat je weet of je vrouw achter haar pc zit en dus een e-mailtje snel zal lezen. Of dat je haar beter even kan bellen, aangezien ze aan het lunchen is”, licht Khan toe.

Toevallig stond vanochtend in de Volkskrant een voorpublicatie van enkele passages uit het boek De terreur van e-mail van John Freeman. Daarin stond haarfijn beschreven hoe ons e-mailgedrag ontaard is in een perverse tredmolen: het aantal mailtjes dat wij zenden en ontvangen neemt toe, en parallel aan die toename verwachten wij ook steeds sneller antwoord — Freeman noemt het helaas al te herkenbare voorbeeld van de irritante mailtjes met daarin de ongeduldige vraag: “Heb je mijn mailtje gekregen?” En dan beschrijft die meneer Khan van de TU Eindhoven doodleuk een situatie, waaruit blijkt dat hij deze walgelijke mailterreur als een voordeel van zijn applicatie beschouwt!

Is dit nu echt de samenleving waarin we willen leven? Een samenleving waarin je je vrouw en kinderen voortdurend in het vizier kunt houden, om te weten of ze hun muis bewegen, en of ze wel buiten spelen in de pauze? Verdwazing, verdwazing, verdwazing — en dan wordt het nog zo gepresenteerd alsof deze computergestuurde civilicide, deze beschavingsmoord per bluetooth, een uitvinding is waar deze techneut de Nobelprijs voor de Vrede voor verdient. Ik parafraseer die wijze Ian Malcolm nog maar een keer, als ik zeg dat meneer Khan een van die vele dwaze wetenschappers is “who were so preoccupied with whether or not they could, that they didn’t stop to think if they should”.