Snipper #18: De boom van de mythologie

Wie mythen niet begrijp, begrijpt de mensheid niet. Maar, zo stelt G.K. Chesterton in onderstaand fragment (volgend op dit fragment), het zou van evenveel onbegrip getuigen om de mythen van de heidenen als ‘religie’ te bestempelen.

Griekse goden op de Olympus

Dit is de hoge en machtige boom die mythologie heet, die zich over de gehele wereld vertakt. Onder verschillende hemelen nestelen zich als kleurrijke vogels in zijn gebladerte de kostbare afgoden van Azië en de kleien beelden van Afrika en de koningen en prinsessen uit de sprookjes van het woud; en tussen de wijngaarden en olijftakken verschuilen zich de Laren van de Latijnen; en de wolken van de Olympus dragen de luchtige tronen van de goden van de Grieken. Dit zijn de mythen: en de mens die geen sympathie heeft voor de mythen, heeft geen sympathie voor de mens.

Maar de mens die de meeste sympathie heeft voor de mythen, zal tevens terdege beseffen dat ze nooit een religie zijn geweest, in de zin dat het christendom en zelfs de islam religies zijn. Ze bevredigen sommige behoeften die een religie ook bevredigt; vooral de behoefte om bepaalde dingen op bepaalde data te doen, de behoefte aan de nauw verwante noties van festiviteit en formaliteit. Maar al geven zij de mens een kalender, ze geven hem nog geen credo. Geen mens stond ooit op om te zeggen “Ik geloof in Jupiter en Juno en Neptunus”, enzovoort, zoals er wel mensen zijn die opstaan en zeggen “Ik geloof in God, de almachtige Vader”, en de rest van de Geloofsbelijdenis der Apostelen. Velen geloofden in sommige goden en niet in andere, of meer in sommige en minder in andere, of enkel op een uiterst vage poëtische wijze in allemaal. Maar nooit waren ze allen verenigd in een orthodoxe orde waarvoor mensen bereid waren te strijden en te lijden.

Thor neemt het op tegen een reus.

Evenmin – nee, minder nog – waren er ooit mensen die zeiden: “Ik geloof in Odin en Thor en Freya”, want buiten de Olympus wordt zelfs de Olympische orde mistig en chaotisch. Het lijkt me duidelijk dat Thor helemaal geen god was, maar een held. Niets dat op een religie lijkt zou ooit iemand die op een god lijkt afbeelden als een dwerg die dwaalt in een grote grot, die later de handschoen van een reus blijkt te zijn. Dat duidt op de glorieuze onwetendheid van het avontuur. Thor was wellicht een grote avonturier, maar hem een god noemen is hetzelfde als Jahweh vergelijken met Japie en de Bonenstaak. Odin lijkt een werkelijk bestaande barbarenleider geweest te zijn, mogelijk uit de Donkere Eeuwen na het christendom.

Polytheïsme vervaagt geleidelijk en vervluchtigt in sprookjes en heidense herinneringen. Het is onvergelijkbaar met het monotheïsme dat door serieuze monotheïsten wordt gekoesterd. Nogmaals, het bevredigt de behoefte om een verheven naam of nobele gedachte uit te roepen op momenten die in zichzelf nobel en verheven zijn, zoals de geboorte van een kind of de redding van een stad. Maar de naam werd zo gebruikt door talloze mensen voor wie het slechts een naam was. Uiteindelijk bevredigde het, tenminste gedeeltelijk, iets dat inderdaad diep menselijk is; het idee van iets opgeven dat het bezit is van ongekende krachten; van wijn uitgieten over de grond, van een ring in de zee gooien; in één woord, van het offer. Het is het wijze en waardevolle idee om onze gaven niet volledig uit te putten; om iets in de andere schaal van de balans te leggen, als tegenwicht voor onze dubieuze trots, om tienden te betalen aan de natuur voor ons land. Deze diepe waarheid van het gevaar van onbeschoftheid, of van te grote schoenen aantrekken, loopt door alle Griekse tragedies en maakt die groots. Maar zij loopt hand in hand met een haast cryptisch agnosticisme over de ware aard van de goden, die tevreden gesteld moeten worden. Daar waar het gebaar van overgave het gulst is, als bij de grote Grieken, treedt het duidelijkst het idee op de voorgrond dat de mens die een os verliest beter af is dan de god die hem krijgt.

Een Romeins altaar aan de onbekende God, zoals Paulus dat ook in Griekenland aantrof.

Er wordt wel gesteld dat in de grovere varianten op dit offergebruik de groteske suggestie bestaat dat de god het offer ook daadwerkelijk opeet. Maar deze stelling kan ontkracht worden door te wijzen op de vergissing waar ik al eerder over heb geschreven in deze beschouwing over mythologieën; namelijk het verkeerd begrijpen van de psychologie van de dagdroom. Een kind dat doet alsof er een aardmannetje in een holle boom woont, zal daar op onbeholpen en tastbare wijze uiting aan geven, bijvoorbeeld door een koekje voor hem achter te laten. Een dichter drukte zich wellicht met meer waardigheid en elegantie uit, door vruchten en bloemen voor de goden te brengen. Maar de mate van ernst in beide handelingen kan hetzelfde zijn of juist in iedere mate variëren. De onbeholpen fantasie is niet meer of minder een geloofsbelijdenis dan de verfijnde fantasie dat is. De heiden is zeker geen ongelovige zoals de atheïst dat is, evenmin als hij een gelovige is zoals de christen dat is. Hij vermoedt de aanwezigheid van machten waarover hij gist en fantaseert. Paulus zei dat de Grieken één altaar hadden voor een onbekende god[1]. Maar in werkelijkheid waren al hun goden onbekende goden. En de werkelijke breuk in de geschiedenis vond plaats toen Paulus hen vertelde wie ze in hun onwetendheid aanbeden hadden.

[1] Zie: Hn. 17:22.

Uit: G.K. Chesterton, The Everlasting Man, deel 1, hoofdstuk 5. Vertaling & noten: moi. Waarom? Daarom!