Onlangs schreef ik over de pingpongwedstrijd die het debat tussen atheïsten en gelovigen volgens mij is. Gisteren kwam daarop een uitgebreide en genuanceerde reactie van bezoeker Wim, die ik zo mooi en prikkelend vind dat ik er graag even wat uitgebreider op in ga. “Zit je niet midden in de wedstrijd?”, vraagt Wim zich af. Touché.
Ja, in zekere zin zit ik midden in de wedstrijd. Ik heb op dit weblog (en elders) regelmatig aandacht besteed aan atheïstische activisten die haatpreken afstaken tegen bijvoorbeeld kinderboeken, het doopsel of religie in het algemeen. Ik moet bekennen: ik vind het zelf ook niet mijn sterkste posts. De irritatie maakt zich dan van mij meester, en ik laat me verleiden tot een gelijkhebberigheid en minzaamheid die discussies op het internet over het algemeen zo onuitstaanbaar maken.
Eigenlijk, zo heb ik met het artikeltje waar Wim op reageert ook willen zeggen, wil ik me helemaal niet bezig houden met dergelijke discussies. Ik vind ze zo zinloos en oeverloos, en ook niet echt relevant. Tegelijkertijd kan ik me er niet geheel aan onttrekken, om de eenvoudige reden dat ik denk en schrijf over religieuze onderwerpen, vanuit een zeker religieus bewustzijn of religieuze identiteit die ik redelijk verantwoordbaar acht. Tot op zekere hoogte vind ik het daarom mijn verantwoordelijkheid om te reageren op breed gedragen kritiek of beweringen die verband houden met mijn religieuze opvattingen, hoe relevant of irrelevant ik die kritiek en beweringen ook vind. Als iemand vandaag beweert dat God eigenlijk een bananenschuimpje van tien ton is, en die stelling vindt maar voldoende weerklank in de samenleving (het zou me niets verbazen), dan moet ik het over bananenschuimpjes gaan hebben, of ik dat nou leuk vind of niet.
Terug naar de reactie van Wim: hij schrijft op eerlijke en bescheiden wijze over zijn niet-gelovigheid, en spreekt wijze woorden over de moeilijkheden van het gesprek tussen gelovigen en ongelovigen — niet eens op theoretisch niveau, maar ook op praktisch intermenselijk niveau, omdat (in zijn geval) zijn vrouw gelovig is. Ook die moeilijkheden ken ik goed, ik heb aardig wat goede vrienden die niet- of andersgelovig zijn, wat vaak heel boeiende, maar soms ook tamelijk moeizame gesprekken oplevert. Wil je uit de loopgraven blijven, dan is het de kunst om in die gesprekken een soort existentieel Esperanto te vinden (een vrije variatie op het ‘morele Esperanto‘ van Paul Cliteur), of zoals Wim zegt: te zoeken naar gedeelde verwondering, hoop, verwachting, liefde.
Wim schrijft vervolgens:
Ik wil je uitdagen om je batje neer te leggen, om niet-geloven niet automatisch te vereenzelvigen met kilheid en abstract denken, om niet-geloven niet af te serveren als beknellend en irrationeel, om vragen (en antwoorden) over liefde, lijden, hoop en verwondering niet per definitie als religieus te bestempelen.
Beste Wim, ik wil het batje graag neerleggen, maar ik hoop dat ik hiervoor heb kunnen uitleggen waarom het volgens mij niet altijd kan. Ik vind dat een bepaalde militante vorm van atheïsme, die zich tegenwoordig nogal nadrukkelijk manifesteert, tegengas verdient. Ik vind de beweringen van die school van atheïsme niet minder onnozel en weerzinwekkend dan de stelling dat God een bananenschuimpje van tien ton is. Het liefst houd ik me er zo min mogelijk mee bezig, maar ik weet niet of ik het altijd uit de weg kan gaan.
Maar voor alle duidelijkheid: atheïsme is voor mij niet hetzelfde als ongelovigheid. Of, om niet in een definitiediscussie te verzanden: de ene vorm van ongeloof is de andere niet. Ik vind een activistisch anti-religieus atheïsme dat de hele werkelijkheid denkt te kunnen duiden aan de hand van een strikt wetenschappelijke woordenschat, inderdaad fantasieloos, kil en onredelijk. De tastende, respectvolle niet-gelovigheid die Wim beschrijft is in mijn optiek echter van een heel andere orde. En zo zijn er meer vormen van atheïsme die ik weldegelijk serieus neem, die ik respecteer ook als ik het er niet mee eens ben, en waar ik graag het gesprek mee aanga.
Niet-geloven zie ik dus niet automatisch als kille abstractie of beknellende irrationaliteit. Zo ik het zie, ik heb het geloof ik wel eens eerder geschreven, loopt de scheidslijn tussen geloof en ongeloof door ieder mens, en niet zozeer tussen mensen door. Religie draait niet alleen om ‘geloven’, zeker het christendom kent z’n momenten van ongeloof.
Maar goed, dan lijkt het vervolgens alsof ik ook het ongeloof religieus maak, zoals ik dat ook met vragen en antwoorden over liefde, lijden, verwondering enzovoorts lijk te doen. Nou ja, misschien is het zo — ik zie dat inderdaad als religieuze vragen, maar in een brede zin; het zijn uiteraard geen vragen of antwoorden waar religieuze mensen of tradities het alleenrecht op hebben. Ik zie religiositeit in die brede zin als een wezenstrek van alle mensen. Niet iedere invulling van die religiositeit vind ik vervolgens even goed of mooi of waar, maar dat is een gesprek dat met redelijkheid, respect, geduld, interesse, verwondering, vertrouwen en liefde gevoerd kan en moet worden.
Bedankt, Wim, voor je opmerkingen! Ik besef dat deze post nog altijd geen afdoende antwoord is — ach, wanneer is een sluitend antwoord ons ooit gegeven? — maar ik hoop dat je mijn welwillendheid met welwillendheid begroeten wilt.
Hoi Anton,
Zonder mezelf nu meteen te willen gaan mengen in een niet-te-winnen discussie (discussies waaraan ik, zoals je nog wel zult weten, een broertje dood heb) slechts even een kleine opmerking: oplaaiend rationalisme zoals boven beschreven m.b.t. atheïsme is mijns inziens een ordinaire backlash als gevolg van het hoegenaamd oprukken van zaken als creationisme c.q. ‘intelligent design’. Een openbare school krijgt wel het Bijbelse verhaal, een Christelijke school doet echter niets aan evolutie. Religieuzen die op de grondwettelijke strepen gaan staan, die in principe laten zien dat ze willen knokken voor hetgeen zij geloven lokken nu eenmaal ook een tegenreactie uit, inmiddels is onverschilligheid uitgegroeid tot een haast politieke beweging.
Is dat gek?
Nogmaals: ik wil me niet mengen over het karakter van het atheïsme, of dat nu respectvol of kil is danwel allebei.
Sinds religie zich in navolging van zaken in de VS steeds meer als politieke macht lijkt te gaan manifesteren kan een tegenreactie welhaast niet achterblijven. Was dit m.b.t. de Katholieken in Nederland sinds de jaren ‘60 na Vaticanum II een bijna zuiver intrakerkelijke discussie, het opkomende Evangelisme in de jaren ‘70 liet een militanter beeld zien, een letterlijke geloofsstrijd waarin nauwelijks verholen dogmatiek de zaken steeds meer op de spits leek te gaan drijven.
Onredelijk? Zeker wel.
Wereldbeelden in de breedste zin van het woord zijn menselijke beelden en ieder mens verkiest diezelfde wereld op een bepaalde manier te zien. De bond tegen het vloeken heeft bijvoorbeeld in die optiek recht op het verspreiden harer boodschap, net zoals ik het recht heb diezelfde boodschap naast me neer te leggen.
Immers, Gods’ naam ijdel gebruiken heeft weinig zin wanneer je niet in diezelfde God gelooft en eigenlijk niet met religieuzen omgaat.
Respect komt nog steeds vooral van één kant of dient nog steeds van één kant te komen: de niet-religieus moet toestaan dat de religieus zijn of haar rechten kan uitoefenen.
Ik denk dat respect zit in die hele kleine dingen, zoals het niet vloeken in de nabijheid van een religieus iemand, of het zich respectvol kleden in een kerk in Spanje of Italië, waar gefronst wordt op halfblote toeristen.
Ten slotte: es händelt sich qua ‘geloofsbeleving’ soms niet meer om Gods’ aanwezigheid in de nabijheid van een mens of in diens’ leven, maar in de maatschappij in z’n algemeen, bepaalde religieuze kringen willen gods’ aanwezigheid in de maatschappij zien en ik kan dat momenteel niet anders uitleggen dan dat diezelfde religieuze kringen twijfelen aan hun eigen persoonlijke godsbeleving in een steeds complexer wordende wereld.
De politieke tegenstellingen als gevolg hiervan zijn denk ik gewoon het resultaat van de ongelijke geloofsopvatting: het gaat hier niet om Katholicisme versus Pinkstergemeente, maar om religieus versus niet-religieus. Inhoudelijk valt er amper wat over te zeggen, dus dan maar de politieke arena in. Bananenschuimpjes of niet.
Inmiddels begrijp ik dat ik behoorlijk aan het afwijken ben van het blog, maar dat moet dan maar even. Het ging mij even over ‘respect’ en meer niet. Dat ik in het verleden graag met ene P. Scheele in de clinch mocht liggen heeft me alleen maar gesterkt in m’n agnosticisme. Respect moet namelijk verdiend worden en huiveringwekkend starre dogmatiek heeft die eigenlijk nu eenmaal niet.
Groet,
Marco.
“Zoeken naar gedeelde verwondering, hoop, verwachting, liefde”
Mooi!
Het Grote Bananenschuimpje, hmmm, het heeft wel wat. Iets.. herkenbaars ook.
http://www.x-entertainment.com/articles/staypuft/1.jpg
@ Marco: Ik ben het zeer met je eens dat bepaalde vormen van religie ook flink tegengas verdienen. Creationisme en ID zie ik als net zo’n tenenkrommend achterhoedegevecht dat niets uit te staan heeft met de vragen die er echt toe doen. Bedankt voor je lange beschouwing, geeft niks dat het deels van het onderwerp afdwaalt, het geeft genoeg te denken.
@ Marloes: Bedankt.
Oh, nog maar weer een link naar wat zo langzamerhand mijn favoriete cartoonsite aan het worden is: http://xkcd.com/459/
En ja, ik vermoed dat als God inderdaad een bananenschuimpje was, hij het hoogst vermakelijk zou vinden om door de straten van Manhattan te gaan stampen.
“Een openbare school krijgt wel het Bijbelse verhaal, een Christelijke school doet echter niets aan evolutie.”
Ik kan me best voorstellen dat dit het schoolleven op Krypton erg frustreert, Marco. Hier op Aarde, afdeling Nederland, hebben we eenzelfde soort probleem. Hier zit evolutie in het verplichte biologie-pakket op vrijwel alle bijzondere scholen, terwijl godsdienstles slechts een optioneel vak is op openbare scholen. Zo zie je maar weer, dat hoewel het leven op onze verschillende planeten erg verschillend is, we uiteindelijk toch een heel hoop met elkaar gemeen hebben.
Beste Anton,
Bedankt voor je uitvoerige en inlevende reactie. Ik moet je eerlijk bekennen dat ik ook graag wel eens discussieer over religie vs. atheïsme, evolutie vs. schepping of een andere ‘tegenstelling’. Al was het maar omdat het een heel goede manier kan zijn om je eigen opvattingen helder te krijgen doordat je scherp en duidelijk moet formuleren en argumenteren. Maar aan het einde van zo’n discussie moet je elkaar de hand kunnen geven en zeggen ‘even goede vrienden’ of ‘kom, laten we nog wat drinken’. De kans dat je nader tot elkaar gekomen bent is ronduit klein, maar het risico dat je elkaar onnodig hebt gekwetst is aanwezig.
Denksystemen en religies profileren zich flink de laatste tijd en proberen ieder hun gelijk te halen. Een expliciet of zelfs impliciet ‘dit is wat wij vinden’ of ‘dit is wat wij geloven’ ontbreekt maar al te vaak. Opvattingen en oordelen worden uitgedeeld of als vanzelfsprekend beschouwd en verwijderen groepen mensen en mensen onderling van elkaar. Terwijl je juist als je elkaar kent en met elkaar omgaat, de werkelijke waarde van deze opvattingen en oordelen kunt vaststellen.
Groet, Wim
[...] deemoed. En die scheidslijn loopt dwars door de wereldbeschouwingen heen — zo heb je gnostisch atheïsme en agnostisch atheïsme, gnostisch christendom en agnostisch christendom. De scheidslijn loopt ook dwars door mensen heen. [...]