De gesel der godsdiensten

Schitterende cartoon, van Jos Collignon in de Volkskrant. Vooral dankzij Donner, met z’n uitroepteken op zijn fietsje – briljante vondst. Van zijn anti-religieuze open deuren (geloof is een bron van geweld, gelovigen zijn onverdraagzaam, godsdiensten zijn autoritaire, onderdrukkende instituten, enzovoort) ben ik niet onder de indruk, maar ik vind Collignon wel een vakman, die zijn opinies op het scherpst van de snede weet te verbeelden. De bovenstaande godsdienstkritiek bevat bovendien onvermoede waarheden ten gunste van de godsdienst…

De tekst op de bus – zinspelend op de atheïstische busreclame in Engeland – bevat drie stellingen:  1) Er is waarschijnlijk geen God, 2) durf zelf te denken, en 3) geniet van dit leven. Het antwoord van de drie monotheïstische godsdiensten op de tank (respectievelijk jodendom, islam en christendom) is eenduidig: “Dat zullen we nog wel eens zien!” Maar het opmerkelijke is dat die zin taalkundig gezien alleen een antwoord kan zijn op de eerste stelling op de bus. Een ontkenning van punt 2 of 3 zou anders luiden. Bijvoorbeeld: “Als je het maar uit je hoofd laat!”

Een waarheid als een koe die Collignon hier waarschijnlijk onbedoeld in beeld brengt: religies zijn, in tegenstelling tot wat de gemakzuchtige godsdienstcritici voortdurend blijven herhalen, niet tegen zelf denken of van het leven genieten. Integendeel. Alle drie de godsdiensten hebben uitgesproken positieve opvattingen over het goede leven – het leven is immers een geschenk waar wij het beste van moeten maken. De plicht om zelf te denken zit stevig verankerd in de theologische en filosofische systemen van deze godsdiensten – zonder individuele keuze-, wils- en gewetensvrijheid zou een keuze voor God immers betekenisloos zijn. 

Alleen, religie is ten diepste evenwichtskunst, dus stellen godsdiensten altijd iets tegenover deze zaken. Genieten van het leven, zo waarschuwt de godsdienst, is niet hetzelfde als hedonisme. Genot heeft grenzen, en mag niet louter zichzelf zoeken. Parallel daaraan heeft ook de individuele rede haar grenzen – zelf denken schenkt ons geen almacht, en ontslaat ons niet van verplichtingen ten aanzien van de ander. Wie in dergelijke relativering de gesel der godsdiensten meent te zien, is verblind door karikaturen en onjuiste, want halve, weergaven van de werkelijkheid. Tegendelen hebben elkaar nodig: vastenavond vieren zonder te vasten is inhoudsloze genotzucht, vasten zonder vastenavond is nodeloze zelfkwelling.

De moderne mens heeft moeite met een dergelijke principiële tweezijdigheid die religies eigen is. Hij wordt nerveus van paradoxen, kent slechts óf-óf, waar de godsdienst (zeker het katholieke christendom) stug volhoudt dat het én-én is. (In een andere context kwam dat gisteren ook al aan de orde.) Uit een soort monomane bezetenheid eist de moderniteit enkelvoudigheid, want tegenstrijdigheden houden geen stand.

Dat laatste is echter pure kul, gelogenstraft door ervaring en gezond verstand. Juist de innerlijke tegenstrijdigheden hebben de godsdiensten zo succesvol gemaakt. Als het christendom alleen maar asceten had gekend, was het allang weggekwijnd in de een of andere woestijn. Als het alleen maar in purper satijn gehulde bisschoppen had gekend, was het allang verwaterd tot wereldse macht. De vitaliteit van het christendom schuilt juist in het feit dat het beide aspecten toelaat, of sterker nog: de legitimiteit van beide vurig verdedigt, zonder in de idiote moderne stuip te schieten dat het een het ander uitsluit. 

Dus ja, denk zelf én buig eerbiedig je hoofd voor wat anderen hebben bedacht. Pluk de dag én gedenk te sterven. En o ja, God, bestaat die nou wel of waarschijnlijk toch niet? Ach, dat zullen we nog wel zien…